Goran Bregović to jeden z tych artystów, których trudno przyporządkować do jednego miejsca, jednej kultury czy jednego gatunku muzycznego – i właśnie to czyni go wyjątkowym. Urodzony 22 marca 1950 roku w Sarajewie gitarzysta, kompozytor i producent muzyczny stał się głosem całego regionu: Bałkanów w ich najbardziej intensywnym, wielokulturowym wydaniu. Jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych na arenie międzynarodowej muzyków i kompozytorów ze słowiańskojęzycznych krajów Bałkanów, a zarazem jednym z nielicznych byłych jugosłowiańskich artystów, którzy wystąpili w tak prestiżowych salach jak Carnegie Hall, Royal Albert Hall czy paryska Olympia. Jego nazwisko w Polsce kojarzy się przede wszystkim z kultową płytą nagraną z Kayah – ale to tylko jeden rozdział znacznie bogatszej historii.
Korzenie: syn Serbki i Chorwata z Sarajewa
Goran Bregović przyszedł na świat w Sarajewie jako syn Chorwata Franja Bregovicia i Serbki Borki Perišić. Dorastał z dwójką młodszego rodzeństwa – bratem Predragiem i siostrą Dajaną. Ojciec pochodził z chorwackiego regionu Prigorje, z okolic Križevci, matka zaś urodziła się w Viroviticy, a jej rodzina wywodziła się z Hercegowiny.
Franjo Bregović poznał matkę Gorana w Viroviticy, gdzie uczęszczał do wojskowej szkoły Jugosłowiańskiej Armii Ludowej. Wkrótce potem para przeniosła się do Sarajewa, gdzie ojciec podjął pracę jako wykładowca balistyki w tamtejszej szkole wojskowej. Sarajewo – miasto przenikania się kultur, religii i języków – odcisnęło na Bregoviciu piętno, które słychać w każdym jego albumie. Rodzinne korzenie i wielokulturowa tożsamość etniczna miały istotny wpływ na jego twórczość, naznaczoną wielokulturowością Bałkanów.
Początki muzyczne: od skrzypiec do gitary elektrycznej
Goran uczył się gry na skrzypcach w szkole muzycznej, jednak uznano go za osobę pozbawioną talentu i usunięto już w drugiej klasie. Dalszą edukację muzyczną ograniczył do lekcji u znajomego, dopóki matka nie kupiła mu pierwszej gitary – nastąpiło to we wczesnych latach nastoletnich.
W liceum Bregović dołączył do szkolnego zespołu Izohipse, grając na gitarze basowej. Wkrótce jednak wyleciał i z tej szkoły – tym razem za wbicie się szkolnym mercedesem. Trafił do kolejnego liceum i kolejnego szkolnego zespołu, Beštije, znów jako basista. Podczas jednego z koncertów Beštije w 1969 roku zauważył go Željko Bebek i zaprosił osiemnastoletniego Bregovicia do gry w swoim zespole Kodeksi.
Pierwsze poważniejsze doświadczenia sceniczne Bregović zdobywał z grupą Kodeks – od 1967 do 1970 roku podróżował jako jej członek po Włoszech. Muzycy pozostawali wówczas pod silnym wpływem Led Zeppelin i Black Sabbath. Jesienią 1971 roku Bregović zapisał się na Wydział Filozofii Uniwersytetu w Sarajewie, studiując filozofię i socjologię – studiów jednak nie ukończył, bo muzyka szybko wzięła górę.
Bijelo Dugme – legenda jugosłowiańskiego rocka
Narodziny zespołu i „Dugmemania”
Bijelo Dugme oficjalnie powstało w 1974 roku, choć muzycy tworzący jego trzon – gitarzysta Goran Bregović, wokalista Željko Bebek, perkusista Ipe Ivandić, klawiszowiec Vlado Pravdić i basista Zoran Redžić – grali razem już od 1971 roku pod nazwą Jutro. Debiutancki album z 1974 roku, Kad bi’ bio bijelo dugme, przyniósł grupie ogólnokrajową popularność dzięki brzmieniu hard rocka przenikniętego wpływami bałkańskiego folkloru.
Kolejne płyty utrzymały ten ogromny sukces – jugosłowiańska prasa ochrzciła zjawisko mianem „Dugmemanii”. Już dwa lata po debiucie zespół wypełniał największe sale w całej Jugosławii, dając często po kilka koncertów w tym samym miejscu. W 1977 roku zagrał w Belgradzie dla ponad stu tysięcy osób, ustanawiając rekord frekwencji na wiele lat.
15 milionów – tyle kopii płyt sprzedało Bijelo Dugme przez lata działalności. Zespół wydał dziewięć albumów studyjnych i trzy koncertowe.
Ewolucja brzmienia i rozpad
Na początku lat 80., wraz z pojawieniem się jugosłowiańskiej sceny new wave, zespół ewoluował w stronę nowego brzmienia, utrzymując pozycję jednej z najpopularniejszych grup w kraju. Po odejściu Bebka w 1983 roku zatrudniono wokalistę Mladena Vojičicia Tifę, z którym nagrano jeden bardzo udany album. Kolejny i ostatni wokalista, Alen Islamović, dołączył w 1986 roku.
Grupa rozpadła się w 1989 roku w obliczu kryzysu politycznego, który przerósł w jugosłowiańskie wojny. Lider Goran Bregović kontynuował karierę jako ceniony kompozytor muzyki filmowej i solowy artysta. W 2005 roku zespół zreunionował się w składzie obejmującym większość muzyków, którzy przez lata przewinęli się przez grupę – w tym wszystkich trzech wokalistów – na trzy koncerty: w Sarajewie, Zagrzebiu i Belgradzie. Bezpłatny koncert w Belgradzie stał się jednym z najliczniej odwiedzanych w historii.
Muzyka filmowa: Kusturica i nie tylko
Rozpad Bijelo Dugme otworzył przed Bregoviciem nowy rozdział – i to z rozmachem. Pod koniec lat 80., w ostatnich latach istnienia Bijelo Dugme, Bregović wszedł w świat muzyki filmowej. Pierwszym projektem był Czas Cyganów Emira Kusturicy (1989) – i okazał się wielkim sukcesem, zarówno sam film, jak i ścieżka dźwiękowa.
Współpraca z Kusturicą była kontynuowana – Bregović skomponował muzykę (wykonywaną przez Iggy’ego Popa) do kolejnego filmu reżysera, Arizona Dream (1993). Kolejny duży projekt, muzyka do Królowej Margot Patrice’a Chéreau, był równie wielkim sukcesem – film zdobył dwie nagrody na festiwalu w Cannes w 1994 roku. Rok później Złotą Palmę otrzymał Underground, do którego muzykę skomponował właśnie Goran Bregović.
Bregović był również autorem muzyki do polskiego filmu Operacja Samum oraz kilkudziesięciu innych produkcji filmowych. Za muzykę do filmu Silent Gunpowder zdobył Złotą Arenę za najlepszą muzykę filmową na Festiwalu Filmowym w Puli w 1990 roku.
Muzyka Bregovicia pojawiła się też w zupełnie nieoczekiwanym miejscu – jego kompozycje, w tym utwór „Đurđevdan”, można usłyszeć w ścieżce dźwiękowej do filmu Borat z 2006 roku.
Polska miłość: Kayah, Krawczyk i siedem platyn
Polska zajmuje w karierze Bregovicia szczególne miejsce. W 1999 roku nagrał album Kayah i Bregović z popularną polską wokalistką Kayah, który sprzedał się w nakładzie ponad 700 tysięcy egzemplarzy w Polsce – siedmiokrotna platyna. Płyta do dziś uchodzi za jeden z najważniejszych albumów polskiej sceny muzycznej lat 90., a piosenki z niej wciąż są rozpoznawane przez kolejne pokolenia słuchaczy.
W 2001 roku Bregović nagrał kolejny album z polskim artystą – tym razem z Krzysztofem Krawczykiem, zatytułowany Daj mi drugie życie. Obie płyty pokazują, jak naturalnie bałkańskie brzmienie Bregovicia łączy się z polską wrażliwością muzyczną.
Światowe współprace i styl muzyczny
Bregović to artysta o wrażliwości ukształtowanej przez klimaty rockowe, zawsze otwarty na różne wpływy – jeden z pierwszych jugosłowiańskich muzyków, który zaczął eksperymentować z brzmieniami etnicznymi. Ta otwartość zaprowadziła go do współpracy z artystami z całego świata.
Do udziału w nagraniach zapraszał wokalistów tej miary co Cesária Évora, Iggy Pop, Sezen Aksu, Jorgos Dalaras, Ofra Haza czy Scott Walker. W 1997 roku współpracował z turecką piosenkarką Sezen Aksu przy jej albumie Düğün ve Cenaze (Wesele i pogrzeb).
Koncerty Bregovicia słyną z energii i widowiskowości. Artysta występuje z dużym zespołem, często składającym się z orkiestry dętej, chóru i tradycyjnych bałkańskich instrumentalistów. Takie połączenie zapewnia niezapomniane doświadczenie muzyczne, przyciągając tysiące fanów do największych sal i na festiwale na całym świecie. Bregović występował m.in. na prestiżowych festiwalach Glastonbury i Roskilde.
Dyskografia – wybrane albumy solowe
Po rozpadzie Bijelo Dugme Bregović konsekwentnie budował solową dyskografię, łącząc muzykę filmową z projektami studyjnymi:
- 1997 – Tales and Songs from Weddings and Funerals
- 1999 – Kayah & Bregović (z Kayah) oraz Thessaloniki – Yannena with Two Canvas Shoes (z Georgiosem Dalarasem)
- 2002 – Daj mi drugie życie (z Krzysztofem Krawczykiem)
- 2007 – Goran Bregović’s Karmen with a Happy End
- 2008 – Alkohol
- 2012 – Champagne for Gypsies
Rodzina i życie prywatne
W 1993 roku Bregović poślubił swoją wieloletnią partnerkę Dženanę Sudžukę w cywilnej ceremonii ślubnej w Paryżu – świadkiem pana młodego był reżyser Emir Kusturica, a druhną panny młodej Amila Sulejmanović, wieloletnia wokalistka wspierająca Bijelo Dugme. Para poznała się w 1977 roku – on miał wówczas 27 lat. Ślub wzięli dopiero 16 lat później.
Bregović i Dženana mają trzy córki: Emę (urodzoną w marcu 1995), Unę (luty 2002) i Lulu (maj 2004). Od początku lat 90. główną rezydencją Bregovicia – gdy nie jest w trasie – jest Paryż, miasto, w którym się ożenił i w którym urodziły się i wychowały jego córki. Dużo czasu spędza też w Belgradzie, gdzie realizuje większość pracy twórczej.
Bregović jest znany z bardzo otwartego podejścia do kwestii wychowania. W jednym z wywiadów mówił wprost, że nigdy nie narzucał córkom żadnej religii i pozwolił im na dokonanie własnych wyborów zgodnie z ich przekonaniami. Ma też młodszego brata Predraga, który pracuje jako kucharz w jednej z francuskich restauracji.
Nagrody i wyróżnienia
W 2021 roku Bregović został odznaczony przez Serbię Orderem Gwiazdy Jerzego Czarnego I klasy, co potwierdza jego znaczący wkład w kulturę muzyczną nie tylko Bałkanów, ale i Europy. Za muzykę filmową do Silent Gunpowder zdobył Złotą Arenę na Festiwalu Filmowym w Puli w 1990 roku. Filmy, do których tworzył ścieżki dźwiękowe, zdobywały nagrody na największych festiwalach – Złotą Palmę w Cannes (Underground) i nagrody na festiwalu w Cannes za Królową Margot.
Ciekawostki
12 czerwca 2008 roku Bregović uległ poważnemu wypadkowi – spadł z drzewa z wysokości 4 metrów.
- Goran Bregović znany jest pod pseudonimem artystycznym „Brega” – przydomek towarzyszy mu od czasów działalności w Bijelo Dugme i używa go zarówno na estradzie, jak i w mediach.
- W szkole muzycznej uczył się gry na skrzypcach, ale uznano go za osobę pozbawioną talentu i wyrzucono już po drugiej klasie.
- Studiował filozofię i socjologię na Wydziale Filozofii Uniwersytetu w Sarajewie – jednak szybko rzucił studia.
- Muzyka Bregovicia pojawia się w filmie Borat z 2006 roku – i to w większej liczbie fragmentów niż na oficjalnej ścieżce dźwiękowej.
- Świadkiem na ślubie Bregovicia w Paryżu był Emir Kusturica.
- Gdy jako nastolatek nie dostał się do wymarzonego liceum plastycznego, matka pozwoliła mu w ramach rekompensaty zapuścić długie włosy.
Goran Bregović to postać, która wymyka się prostym klasyfikacjom – zbyt rockowa dla folklorystów, zbyt bałkańska dla mainstreamu, zbyt filmowa dla sceny koncertowej. Jako jeden z nielicznych byłych jugosłowiańskich muzyków grał w Carnegie Hall i Royal Albert Hall – i robi to nadal, nie zwalniając tempa po ponad pięciu dekadach aktywności.