Pat Metheny to jeden z niewielu muzyków jazzowych, którym udało się zbudować masową popularność bez rezygnowania z artystycznej głębi. 20 nagród Grammy w 12 różnych kategoriach – wynik nieosiągalny dla nikogo innego w historii jazzu – to tylko liczby. Za nimi stoi ponad pół wieku nieprzerwanej działalności, kilkadziesiąt albumów i styl tak rozpoznawalny, że wystarczy kilka sekund, by wiedzieć, kto gra. Jest wielokrotnie nagradzanym gitarzystą jazz-fusion, znanym z włączania muzyki pop i tradycyjnego jazzu za pomocą technologii. Dla polskich słuchaczy ma też szczególne miejsce w sercu – to on w 2002 roku nagrał z Anną Marią Jopek album Upojenie, jedno z najpiękniejszych polsko-amerykańskich spotkań w historii muzyki.
Dzieciństwo w Missouri – muzyka od kołyski
Metheny urodził się w Lee’s Summit w stanie Missouri. Jego ojciec Dave grał na trąbce, matka Lois śpiewała, a dziadek ze strony matki, Delmar, był zawodowym trębaczem. Ojciec, brat i dziadek grali razem tria w domu, a rodzice byli fanami Glenna Millera i muzyki swingowej.
Zaczynał od trąbki w wieku 8 lat, a na gitarę przesiadł się mając 12 lat. Zainteresowanie gitarą pojawiło się około 1964 roku, kiedy zobaczył występy Beatlesów w telewizji. Na 12. urodziny rodzice pozwolili mu wreszcie kupić gitarę. Życie Metheny’ego zmieniło się po usłyszeniu albumu Four and More Milesa Davisa. Wkrótce potem zafascynował go album Smokin’ at the Half Note Wesa Montgomery’ego z 1965 roku. Metheny wymienia Beatlesów, Milesa Davisa i Montgomery’ego jako artystów, którzy wywarli na niego największy wpływ.
Mając 15 lat, wygrał stypendium magazynu Down Beat na tygodniowy obóz jazzowy, gdzie był mentorowany przez gitarzystę Attilę Zollera, który następnie zaprosił go do Nowego Jorku, by poznał gitarzystę Jima Halla i basistę Rona Cartera. W tym samym wieku regularnie grał już z najlepszymi muzykami jazzowymi w Kansas City.
Najmłodszy wykładowca w historii – kariera akademicka
Zanim Pat Metheny stał się gwiazdą nagrań, zdążył zapisać się w historii jako fenomen dydaktyczny. W wieku 18 lat był najmłodszym wykładowcą w historii Uniwersytetu w Miami. Rok później, mając 19 lat, został najmłodszym wykładowcą w historii Berklee College of Music, gdzie ponad dwadzieścia lat później otrzymał honorowy doktorat (1996).
Grając w klubie w Kansas City, Metheny został podejrzany przez Billa Lee, dziekana Uniwersytetu w Miami, i otrzymał propozycję stypendium. Po niespełna tygodniu na uczelni zdał sobie sprawę, że granie na gitarze przez cały dzień w czasie nastoletniości nie przygotowało go do zajęć. Przyznał to Lee, który zaproponował mu pracę jako profesor, ponieważ szkoła właśnie wprowadzała gitarę elektryczną jako kierunek studiów.
Prowadził też warsztaty muzyczne na całym świecie – od Holenderskiego Królewskiego Konserwatorium po Thelonious Monk Institute of Jazz, a także kliniki w Azji i Ameryce Południowej.
Gary Burton i pierwsze kroki na scenie międzynarodowej
Metheny po raz pierwszy pojawił się na międzynarodowej scenie jazzowej w 1974 roku. Podczas trzyletniej współpracy z wibrafonistą Garym Burtonem młody muzyk z Missouri demonstrował już swój wkrótce rozpoznawalny styl gry. W 1974 roku dołączył do zespołu Burtona obok gitarzysty Micka Goodricka, Steve’a Swallowa i Eberharda Webera na basie oraz perkusisty Boba Mosesa. Podczas gdy Goodrick grał na 6-strunowej gitarze elektrycznej, Metheny wprowadził do brzmienia 12-strunową gitarę elektryczną.
Burton pomógł mu też rozpocząć karierę solową, doprowadzając do podpisania kontraktu z wytwórnią ECM. To właśnie ta niemiecka oficyna wydawnicza stała się pierwszym muzycznym domem Metheny’ego i miejscem, gdzie nagrał swoje najważniejsze wczesne albumy.
Debiut i narodziny Pat Metheny Group
Bright Size Life i Watercolors
W 1976 roku Metheny wydał pierwszą płytę – Bright Size Life – z Jaco Pastoriusem na basie i Bobem Mosesem na perkusji. Album zrewolucjonizował podejście do brzmienia gitary jazzowej i do dziś uchodzi za jeden z najważniejszych debiutów w historii gatunku. Kiedy w 1976 roku ukazał się ten album, krytycy nie szczędzili mu uznania. Zachwycali się też grą młodego basisty Jaco Pastoriusa.
Kolejny album, Watercolors (ECM, 1977), nagrany z Eberhardem Weberem na basie i Dannym Gottliebem na perkusji, znacząco zaznaczył pierwsze wspólne wystąpienie Metheny’ego z pianistą Lyle Maysem, który miał stać się jego kluczowym współpracownikiem przy tworzeniu Pat Metheny Group w tym samym roku.
Pat Metheny Group – formacja, która zmieniła jazz
W 1977 roku do Pata Metheny’ego, Lyle Maysa i Danny’ego Gottlieba dołączył basista Mark Egan. Powstała wówczas formacja Pat Metheny Group. W 1978 roku ukazał się pierwszy album Pat Metheny Group, który zawierał kilka utworów napisanych wspólnie przez Metheny’ego i Maysa. Biała okładka z nazwiskami muzyków skrywała muzykę, którą słuchacze odkrywali bez końca.
Drugi album grupy, American Garage z 1979 roku, okazał się przełomowym hitem, w dużej mierze dzięki otwierającemu go utworowi (Cross the) Heartland, który stał się sygnaturą zespołu. Grupa zbudowała wówczas swój wielki sukces dzięki długim trasom w USA i Europie. Pianista Lyle Mays stał się częstym współpracownikiem Metheny’ego, a ich relacje zawodowe rozciągnęły się na ponad 25 lat i 15 albumów.
Pat Metheny Group zdobyło bezprecedensowe siedem kolejnych nagród Grammy za siedem kolejnych albumów. To wynik, którego żaden inny zespół jazzowy nie zdołał powtórzyć.
Najważniejsze albumy – od Offramp po The Way Up
Na początku lat 80. Metheny nagrał As Falls Wichita, So Falls Wichita Falls (1981), Travels (1983), Rejoicing (1983) i First Circle (1984). Za album Offramp (1981) otrzymał pierwszą nagrodę Grammy – znalazł się na nim jego największy przebój, Are You Going with Me? W skład grupy nagrywającej ten album wchodzili basista Steve Rodby i brazylijska artystka Nana Vasconcelos, grający na perkusji i śpiewający bez słów.
Album Still Life (Talking) z 1987 roku połączył brazylijskie harmonie z elementami jazzu, folku i popu. Kontynuacją tego kierunku był Letter from Home z 1989 roku. Oba albumy – wraz z solowym Secret Story – stały się złotymi płytami.
Występy na żywo albumu grupy The Way Up otrzymały owacje na stojąco na prawie 90 koncertach podczas światowej trasy koncertowej w 2005 roku. Album składał się z podzielonej na cztery części prawie 70-minutowej improwizacji i jest, jak dotąd, ostatnim albumem tej formacji.
- Bright Size Life (1976) – debiut solowy, rewolucja brzmienia gitary jazzowej
- Pat Metheny Group (1978) – narodziny formacji, która zdominuje jazz fusion
- American Garage (1979) – przełomowy hit, sygnatura (Cross the) Heartland
- Offramp (1982) – pierwsza Grammy, kultowy Are You Going with Me?
- Still Life (Talking) (1987) – złota płyta, brazylijskie inspiracje
- Secret Story (1992) – solowy projekt, złota płyta
- Beyond the Missouri Sky (1997) – duet z Charliem Hadenem, New York Jazz Award
- The Way Up (2005) – monumentalna improwizacja, trasa z owacjami na stojąco
Eksperymenty i projekty poza grupą
Metheny nigdy nie zadowalał się jednym formatem. W 1986 roku nagrał album Song X ze swoim idolem, Ornette Colemanem, z którym następnie koncertował. W 1994 roku, w jeden dzień, nagrał eksperymentalny album Zero Tolerance for Silence, który – ku zaskoczeniu fanów – zawierał hałaśliwe, awangardowe improwizacje. To był celowy gest artystyczny – dowód, że Metheny nie boi się radykalnego odejścia od tego, czego słuchacze się po nim spodziewają.
W 1998 roku, wspólnie z Charliem Hadenem, otrzymał New York Jazz Award za album Beyond the Missouri Sky. W 2010 roku nagrał Orchestrion – solowy album z użyciem gitary, fortepianu i „orkiestry robotów”, czyli grupy instrumentów perkusyjnych zasilanych elektromagnesami i sterowanych przez MIDI. W 2012 roku nagrał album Pat Metheny Unity Band, który zdobył Grammy za najlepszy album jazzowy.
Metheny był prawdziwym pionierem w dziedzinie muzyki elektronicznej i jednym z pierwszych muzyków jazzowych, którzy traktowali syntezator jako poważny instrument muzyczny. Jeszcze przed wynalezieniem technologii MIDI używał Synclaviera jako narzędzia kompozytorskiego. Był też zaangażowany w rozwój nowych rodzajów gitar, takich jak sopranowa gitara akustyczna, 42-strunowa gitara Pikasso czy gitara jazzowa Ibanez PM-100.
Upojenie – spotkanie z Anną Marią Jopek
Spośród wszystkich współprac Metheny’ego z artystami spoza głównego nurtu jazzu, album Upojenie z 2002 roku zajmuje szczególne miejsce – przynajmniej z polskiej perspektywy. W 2002 roku Metheny nagrał z Anną Marią Jopek płytę Upojenie. Projekt łączył wrażliwość polskiej wokalistki z charakterystycznym, ciepłym brzmieniem gitary Metheny’ego. Album trafił do szerokiej publiczności po obu stronach Atlantyku i do dziś pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych przykładów polsko-amerykańskiej współpracy muzycznej.
Pat Metheny docenia swoich fanów w Polsce – od początku lat 90. stara się prezentować w kraju każdy swój nowy projekt. Pierwszy raz polscy słuchacze oklaskiwali go w Sali Kongresowej w 1985 roku, kiedy przyjechał z repertuarem albumu Travels. Sala pękała w szwach – weszło dużo więcej osób niż sprzedano biletów.
Nagrody i wyróżnienia – rekord, który trudno pobić
20 nagród Grammy w 12 różnych kategoriach – Pat Metheny jest jedyną osobą w historii, która zdobyła Grammy w aż tylu różnych kategoriach, w tym Best Rock Instrumental, Best Contemporary Jazz Recording, Best Jazz Instrumental Solo i Best Instrumental Composition.
Pat Metheny Group zdobyło bezprecedensowe siedem kolejnych Grammy za siedem kolejnych albumów. W 1995 roku Metheny otrzymał nagrodę Milesa Davisa na Międzynarodowym Festiwalu Jazzowym w Montrealu. W listopadzie 2013 roku został wprowadzony do Downbeat Hall of Fame.
16 kwietnia 2018 roku Pat Metheny został laureatem National Endowment for the Arts – NEA Jazz Masters. To wyróżnienie jazzowe nadawane w USA, uznawane przez wielu za najwyższy zaszczyt, którego jazzman w tym kraju może dostąpić za życia. Metheny otrzymał też honorowy doktorat muzyki od Berklee College of Music (1996) oraz wielokrotnie był wybierany Gitarzystą Roku w plebiscycie czytelników DownBeat – m.in. w latach 1983, 1986–1991 i 2007–2016.
Styl muzyczny i instrumentarium
Styl Metheny’ego łączy elementy progresywnego i współczesnego jazzu, jazzu latynoskiego oraz jazz fusion. Po założeniu Pat Metheny Group wypracował rozpoznawalny styl charakteryzujący się bogatą melodyką, ciepłym brzmieniem gitary, techniczną perfekcją, bogatą artykulacją, precyzją i żywością improwizacji, jazzowym kształtowaniem frazy, niekonwencjonalną harmonią i artystyczną aranżacją z eksponowaniem barw instrumentów klawiszowych i perkusyjnych.
Charakterystyczne brzmienie grupy wynikało w dużej mierze z gitary Metheny’ego – Gibson ES-175. Równocześnie Metheny był jednym z pierwszych jazzmanów, którzy poważnie potraktowali syntezatory gitarowe. Sięgał po syntezator gitarowy Roland GR-300 oraz system gitarowy Synclavier firmy New England Digital.
Spędził większość życia na trasach koncertowych, grając średnio od 120 do 240 koncertów rocznie, odkąd zaczął koncertować ponad 30 lat temu. Na koncertach daje z siebie wszystko – jego występy trwają nawet trzy godziny.
Życie prywatne
Metheny mieszka w Nowym Jorku z żoną Latifą (z domu Azhar) i trójką dzieci. Latifa jest wymieniana w kredytach albumów jako autorka fotografii. Jest młodszym bratem jazzowego flugelornisty Mike’a Metheny’ego. Muzyczne korzenie rodziny sięgają kilku pokoleń – ojciec Dave grał na trąbce, matka Lois śpiewała, a dziadek ze strony matki był zawodowym trębaczem.
Pat Metheny od dekad konsekwentnie unika medialnego zgiełku, skupiając się niemal wyłącznie na muzyce. Nie szuka rozgłosu poza sceną – i chyba właśnie dlatego jego muzyka mówi tak wyraźnie sama za siebie.