Podpisanie kilku list poparcia jest w wielu przypadkach legalne, ale nie we wszystkich. Odpowiedź zależy od tego, czego dotyczy lista: kandydata na prezydenta, listy do Sejmu, obywatelskiej inicjatywy czy referendum. Każdy z tych trybów ma własne reguły, a pomylenie ich kończy się w najlepszym razie unieważnionym podpisem. W gorszym wypadku przy zbieraniu poparcia pojawiają się problemy z danymi osobowymi lub podejrzenie nadużycia. Poniżej zebrano najważniejsze różnice, żeby przed złożeniem podpisu wiedzieć, na czym się stoi.
Dlaczego nie ma jednej odpowiedzi
Podpis pod listą poparcia nie jest głosem. To tylko formalne wsparcie dla tego, by dany komitet, kandydat albo projekt w ogóle mógł wejść do dalszego procesu. Stąd różnice w przepisach. Przy kandydatach na prezydenta ustawodawca przyjął, że wyborca może poprzeć kilku, bo chodzi o szeroki dostęp do kandydowania. Przy listach do organów kolegialnych często obowiązuje zasada jednego poparcia w danym okręgu.
Ogólna zasada jest prosta: kilka różnych list można podpisać tam, gdzie przepisy tego nie zabraniają, ale tej samej listy nie podpisuje się dwa razy. Zasady szczegółowe warto sprawdzić w informacjach właściwej komisji wyborczej albo organizatora zbiórki.
Wybory: prezydenckie, parlamentarne i samorządowe
Wybory prezydenckie
Kandydat na prezydenta musi zebrać 100 tysięcy podpisów osób uprawnionych do głosowania. Wyborca może poprzeć więcej niż jednego kandydata i nie jest to w żaden sposób nielegalne.
Dzięki temu można poprzeć kandydata, na którego się nie zagłosuje, bo uważa się, że w wyborach powinien się pojawić. Z perspektywy kandydatów to też wygodne, bo nie muszą konkurować o ten sam podpis.
Ograniczenie dotyczy raczej samej listy: podpis na tym samym arkuszu lub u tego samego kandydata nie liczy się podwójnie.
Wybór kilku kandydatów nie zmienia też niczego przy urnie. Podpis nie zobowiązuje do głosowania na nikogo.
Wybory do Sejmu, Senatu i samorządów
W wyborach parlamentarnych i samorządowych logika jest inna. Listy kandydatów zgłasza się w konkretnych okręgach, a poparcia udziela się z reguły jednej liście lub jednemu kandydatowi w danym okręgu. Podpis złożony pod kilkoma konkurencyjnymi listami może zostać uznany za nieważny.
Jeśli ktoś podpisał się pod kilkoma listami w tym samym okręgu, komisja przy weryfikacji może wykreślić jego podpisy albo uznać tylko jeden z nich. Dla komitetu oznacza to ryzyko, że zabraknie wymaganej liczby podpisów.
Przepisy różnią się zależnie od rodzaju wyborów i wielkości jednostki. Przy wyborach lokalnych bywa, że wymagana liczba podpisów jest niewielka, więc każdy odrzucony podpis ma duże znaczenie.
Przed złożeniem podpisu pod listą do organu kolegialnego warto więc zapytać zbierającego, czy nie ma ograniczeń. Uczciwy komitet zwykle to wie.
Inicjatywy obywatelskie i referenda
Obywatelska inicjatywa ustawodawcza
Projekt ustawy może trafić do Sejmu, jeśli poprze go 100 tysięcy obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Tutaj można podpisać dowolną liczbę różnych projektów, bo każdy dotyczy innej sprawy.
Nie ma sensu natomiast podpisywać dwa razy tego samego projektu. Duplikaty są przy weryfikacji odrzucane, a jeśli ktoś robi to celowo, może narazić się na zarzut nadużycia.
Zdarza się, że o ten sam temat zabiega kilka komitetów z niemal identycznymi projektami. Wtedy podpis pod jednym nie przeszkadza w poparciu drugiego, o ile to dwie odrębne inicjatywy.
Warto jednak przeczytać treść projektu. Zdarza się, że zbieranie podpisów opiera się na krótkim haśle, a sam projekt idzie dalej, niż sugeruje hasło.
Europejska inicjatywa obywatelska i inicjatywy lokalne
W europejskiej inicjatywie obywatelskiej obowiązuje podobna zasada: każdą inicjatywę można poprzeć raz, ale poparcie wielu różnych jest dozwolone. Podpisy zbiera się zwykle online, więc system sam wychwytuje powtórzenia.
Na poziomie gminy czy powiatu działają inicjatywy uchwałodawcze i wnioski o referendum lokalne. Tu wymagana liczba podpisów zależy od liczby mieszkańców, a reguły dotyczące wielokrotnego poparcia mogą się różnić zależnie od statutu jednostki.
W praktyce wniosek o referendum bywa konkurencyjny: jeden komitet chce odwołać władze, drugi je wspiera. Podpisanie obu list nie ma wtedy żadnego sensu politycznego, choć formalnie rzadko jest zakazane.
Dlatego przy lokalnych zbiórkach najlepiej zapytać w urzędzie albo u organizatora, jak liczone są podpisy.
Podpis pod listą poparcia to nie deklaracja głosowania. Wyborca, który poparł kandydata, może w dniu wyborów zagłosować na kogoś innego i nikt nie ma prawa tego sprawdzić.
Czy podpis można złożyć dwa razy pod tą samą listą
Nie ma takiej potrzeby, a w wielu sytuacjach jest to wręcz szkodliwe. Komitet zbierający podpisy sprawdza je po zebraniu i podwójne wpisy po prostu odpadają. Zdarza się, że arkusze krążą w kilku miejscach jednocześnie, np. w punkcie na rynku i w biurze komitetu, i ktoś podpisuje się po raz drugi z rozsądku, żeby „na pewno się liczyło”.
Jeśli nie ma pewności, czy podpis został złożony, lepiej zapytać komitet, niż podpisywać ponownie. Przy większych zbiórkach nadmiar duplikatów obniża wiarygodność całej listy i utrudnia jej weryfikację.
Co innego podpisanie się cudzym nazwiskiem albo za kogoś innego. To już fałszowanie podpisów, które jest przestępstwem, a w wyborach bywa ścigane z urzędu.
Na co uważać przy podpisywaniu
Lista poparcia zawiera dane osobowe, zwykle imię, nazwisko, adres i numer PESEL. Dlatego warto zwrócić uwagę na kilka rzeczy:
- Kto zbiera podpisy – komitet powinien być wskazany na arkuszu, a osoba zbierająca powinna umieć powiedzieć, kogo reprezentuje.
- Formularz – arkusz musi mieć wymaganą treść oświadczenia i miejsce na dane. Puste albo niekompletne kartki to sygnał ostrzegawczy.
- Dane innych osób – podpisujący nie powinien widzieć na tej samej stronie danych poprzedników w sposób ułatwiający ich skopiowanie.
- Cel zbiórki – wiadomo, czego dotyczy lista i do jakiego organu trafi.
Przy zbiórkach online ważne jest, żeby strona należała do organizatora lub urzędu, a nie do pośrednika, który zbiera adresy e-mail „przy okazji”.
Jak to sprawdzić przed podpisem
Najprostszy test to pytanie: czy ta lista konkuruje z inną, którą już podpisano? Jeśli tak, a chodzi o wybory do organu kolegialnego w tym samym okręgu, warto się zatrzymać. Jeśli chodzi o kandydatów na prezydenta albo różne inicjatywy obywatelskie, można podpisywać spokojnie.
- Ustalić, jakiego rodzaju jest lista: wybory, inicjatywa czy referendum.
- Sprawdzić w informacjach komisji wyborczej albo urzędu, czy dozwolone jest poparcie kilku list.
- Zapytać osobę zbierającą podpisy, jak komitet weryfikuje duplikaty.
- Zapamiętać, co już zostało podpisane, żeby nie powtarzać poparcia.
Jeśli podpis został złożony pod konkurencyjną listą omyłkowo, najlepiej od razu skontaktować się z komitetem lub właściwym organem. Zasady wycofania poparcia zależą od trybu i etapu, a po złożeniu list do komisji możliwości bywają ograniczone.